Cuộc sống ở Nhật Tìm hiểu Nhật Bản Thủ tục - Luật

Chế độ lương hưu ở Nhật

ohanami-8

Bản thân mình ở Việt Nam chưa bao giờ tìm hiểu về chế độ lương hưu cả. Phần vì tuổi tác khi ấy vẫn còn trẻ. Phần vì không có áp lực gì buộc phải tìm hiểu cả! Mọi thứ dường như đổi ngược khi sing sống ở Nhật. 100% tự thân vận động. Kiếm việc và giữ được việc làm là cực kỳ khó khăn và tối quan trọng, không có kiểu nhảy việc như ngày xưa nữa!! Muốn mua nhà phải tự đi vay trả góp. Có con cái phải tính chuyện dành dụm cho con ăn học sau này. Rồi về già thì không có chuyện sống chung với con… Đâm ra phải tìm hiểu mọi thứ và chuẩn bị từ sớm. Đương nhiên ai cũng muốn vậy rồi, nhưng quy định thì rắm rối, chưa kể đến rào cản ngôn ngữ nữa! Vì vậy, mỗi lần tìm hiểu về một vấn đề gì đấy, mình đều ghi lại và mong rằng các bạn có thể tham khảo và đỡ mất thời gian tìm kiếm! Trong bài viết lần này, mình xin chia sẻ cùng bạn những thông tin mình tìm hiểu được về chế độ lương hưu/đóng bảo hiểm hưu trí ở Nhật.

Lương hưu (hay bảo hiểm hưu trí) ở Nhật được chia thành 2 loại: bảo hiểm bắt buộc và bảo hiểm tự nguyện.

Mình giải thích về loại bảo hiểm bắt buộc trước vì đây là phần chính.
Bảo hiểm hưu trí bắt buộc lại được chia thành 3 loại như vầy:

1) Bảo hiểm lương hưu quốc dân (hay còn gọi là lương hưu cơ bản) 国民年金 (đọc là Kokumin-nenkin)
2) Bảo hiểm lương hưu phúc lợi 厚生年金 (đọc là Kosei-nenkin)
3) Bảo hiểm lương hưu công ích. 共済年金 (đọc là Kyosai-nenkin)

Ngày trước, loại lương hưu phúc lợi (2) chỉ dành cho những người có việc làm ổn định tại các công ty (người Nhật hay gọi là salary man), loại lương hưu công ích (3) chỉ dành cho những người làm ở các công quan công quyền, và loại lương hưu quốc dân (1) chỉ dành cho những cá nhân tự kinh doanh, mua bán. Tuy nhiên, người ta lo ngại rằng hệ thống phân loại như vậy sẽ dẫn đến nhiều bất công trong xã hội và khó mà duy trì ổn định được dài lâu. Do vậy, vào năm 1985, quy định về hệ thống lương hưu đã thay đổi. Theo đó, loại lương hưu quốc dân sẽ được mở rộng, áp dụng cho tất cả người dân, ngoài ra, những người tham gia đóng bảo hiểm (lương hưu) phúc lợi và công ích cùng vợ/chồng của họ cũng sẽ được hưởng chế độ lương hưu quốc dân.

Đấy là loại bắt buộc. Còn loại bảo hiểm tự nguyện thì đa dạng, nhưng cũng có thể quy thành 3 nhóm chính như vầy:
1) Tăng mức đóng bảo hiểm quốc dân (付加年金): mức phí quy định là 400 yên/tháng. Mức lương sẽ được lãnh thêm khi đến tuổi là 200 yên/tháng.
2) Tham gia vào quỹ tiền hưu trí quốc gia (国民年金基金): mức đóng tùy mình quyết định (như một kiểu gửi tiết kiệm).
3) Đóng góp hàng tháng vào quỹ lương hưu của công ty hoặc hội liên hiệp lương hưu quốc dân (確定拠出年金): số tiền được lãnh sẽ phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của nơi mình đóp góp. (Cái này thường chỉ có ở những nghiệp đoàn lớn ở Nhật, còn gọi là 企業年金)

Ngoài ra, người tham gia bảo hiểm lương hưu cũng được chia thành 3 nhóm:
1) Nhóm 1: những cá nhân tự kinh doanh, mua bán, làm nông lâm nghiệp…
2) Nhóm 2: những người có việc làm ổn định (toàn thời gian) tại các công ty và những người làm ở các công quan công quyền
3) Nhóm 3: những người là đối tượng phụng dưỡng của nhóm 2 (vợ chồng, cha mẹ)

Tóm lại, mỗi nhóm đối tượng được tham gia những loại bảo hiểm nào? Cụ thể Bảo hiểm hưu trí bắt buộc như vầy:

1) Đối với nhóm 1: Bảo hiểm lương hưu quốc dân + bảo hiểm tự nguyện: Tất cả những người sống ở Nhật, từ 20 đến 60 tuổi, dù là công việc gì, tự doanh, nông nghiệp hay học sinh, bao gồm cả người nước ngoài, đều phải tham gia. Phí bảo hiểm phải đóng mỗi tháng khác nhau đôi chút tùy theo phân loại nhóm, nhưng mức phí trung bình trong năm 2011 là 15,020 yên/tháng. Làm thủ tục đăng ký ở nơi mình định cư.

2) Đối với nhóm 2: Bảo hiểm lương hưu quốc dân + Bảo hiểm lương hưu phúc lợi (hoặc Bảo hiểm lương hưu công ích nếu làm ở các công quan công quyền) + bảo hiểm tự nguyện: Đăng ký ở công ty/cơ quan. Phí bảo hiểm sẽ được tự động trừ vào lương hàng tháng. Phí bảo hiểm được tính bằng lương nhân với tỉ suất bảo hiểm. Tỉ suất này được ấn định mỗi năm. Từ 9/2011-8/2012, tỉ suất này là 16.412% lương. Năm 2014, 2015 tỉ suất này ở mức trên dưới 17,5%.

3) Đối với nhóm 3: Bảo hiểm lương hưu quốc dân: Vợ/chồng trong độ tuổi từ 20 đến 60 tuổi, có thu nhập dưới 130 vạn yên/năm, đang được nhóm 2 phụng dưỡng sẽ thuộc nhóm này. Họ không phải làm bất cứ thủ tục gì. Tất cả đều được công ty của nhóm 2 thực hiện.

Ban đầu mình chỉ nghĩ rằng quỹ lương hưu là để trả lương cho mọi người lúc về hưu! Thực ra, Quỹ lương hưu quốc dân còn được sử dụng cho những việc khác nữa. Cụ thể là 3 việc sau:

1) Lương hưu: từ 65 tuổi trở đi (cho đến khi qua đời) sẽ được lãnh lương hưu hàng tháng. Thời gian đóng bảo hiểm càng lâu thì mức lương hưu càng cao và ngược lại.
2) Bệnh tật: trường hợp bệnh tật cũng sẽ được trợ giúp từ quỹ lương hưu này.
3) Tang quyến: trường hợp chẳng may qua đời thì vợ/chồng, con cái, cha mẹ sẽ được trợ giúp từ quỹ lương hưu này.

Khi nào thì được nhận lương hưu?
Có một điều hơi kỳ quặc như vầy, tuổi nghỉ hưu ở Nhật là 60 tuổi, nhưng đến năm 65 tuổi mới được nhận lương hưu. Như vậy trong 5 năm sẽ không có thu nhập gì! Ở một vài tập đoàn lớn, bạn có thể kéo dài thời gian làm việc, tức là sau 60 tuổi vẫn được tiếp tục làm việc, tất nhiên là công việc nhẹ nhàng hơn và thu nhập sẽ thấp đi rất nhiều (nhưng còn hơn không!).

Lương hưu bao nhiêu một tháng?
Mức lương hưu của mỗi người một khác, tùy thuộc vào thời gian đóng bảo hiểm lương hưu và giá trị đóng (tức là lương của nhóm 2 sẽ cao hơn của nhóm 1 và nhóm 3). Năm 2011, mức lương hưu cơ bản tối đa của người Nhật (nhóm 3/nhóm 1) là 788,900 yên/năm, tức là khoảng 65,700 yên/tháng. Đây là đối với trường hợp đóng bảo hiểm cơ bản đầy đủ 480 tháng từ khi 20 tuổi! Ngoài ra, cũng cần lưu ý là nếu đóng bảo hiểm không đủ 25 năm thì có thể sẽ không đủ điều kiện để được nhận lương hưu.

Du học sinh Việt Nam / Lao động Việt Nam tại Nhật có phải đóng bảo hiểm lương hưu không?
Quy định đóng bảo hiểm lương hưu quốc dân (lương hưu cơ bản) áp dụng cho tất cả những ai ở Nhật, kể cả du học sinh và lao động nước ngoài, trong đó có người Việt Nam. Mức bảo hiểm này năm 2011 là 15,020 yên/tháng.

Có thể lấy lại tiền đóng bảo hiểm khi về nước không?
Đối với người nước ngoài, chính phủ Nhật có quy định cho phép họ được nhận lại một phần bảo hiểm lương hưu đã đóng trong thời gian ở Nhật. Có nhiều quy định và hướng dẫn cụ thể về việc này. Có cả hướng dẫn chi tiết bằng tiếng Việt. Bạn có thể tham khảo ở đây. Vài điểm quan trọng cần lưu ý:
– Quy định này áp dụng cho những người đã đóng bảo hiểm lương hưu được (ít nhất) 6 tháng.
– Số tiền được nhận lại khi về nước được tính dựa trên số tháng bạn đã tham gia đóng bảo hiểm lương hưu, tối đa là 36 tháng.
– Sau khi về nước, trong vòng 2 năm phải nộp hồ sơ, làm thủ tục xin nhận lại một phần tiền đã đóng.
– Một khi đã nhận lại tiền theo quy định này, bạn sẽ không thể tiếp tục tham gia đóng bảo hiểm này trong tương lai được nữa. Do vậy, nếu có ý định quay lại Nhật làm việc thì không nên làm thủ tục này.

Trên đây mới chỉ là những thông tin cơ bản nhất về chế độ lương hưu ở Nhật. Còn có rất nhiều “thủ thuật”, chiến lược để gia tăng mức lương hưu hay làm sao để có lợi nhất cho người nhận lương hưu. Hy vọng mình sẽ có thời gian tìm hiểu thêm và chia sẻ cùng bạn trong bài viết tới!

Ân Việt
(2014/8)

Bọn mình rất muốn nghe ý kiến của bạn! Cùng chia sẻ nhé!